Rizikonun ağırlaşması nedir?

Ağırlaşma sayılan değişiklikler ve bildirim süresi: derhâl mi, on gün mü

TTK md. 1444/1, sigorta ettirenin sözleşme kurulduktan sonra sigortacının izni olmadan rizikoyu veya mevcut durumu ağırlaştırıp tazminat tutarının artmasını etkileyecek davranış ve işlemlerde bulunamayacağını düzenler. Ağırlaşma iki farklı biçimde ortaya çıkabilir ve her biri farklı bir bildirim süresine bağlanır (md. 1444/2): sigorta ettiren veya onun izniyle başka biri ağırlaştırıcı bir işlem yaparsa ya da sözleşmede açıkça ağırlaşma sayılan bir husus gerçekleşirse bildirim derhâl yapılır; değişiklik sigorta ettirenin bilgisi dışında meydana gelmişse, bunu öğrendiği tarihten itibaren en geç on gün içinde sigortacıya bildirilir. Örneğin özel kullanım amacıyla sigortalanan bir aracın, poliçe süresi içinde ticari taksi olarak çalıştırılmaya başlanması, sigorta ettirenin kendi kararıyla yaptığı bir ağırlaşmadır ve derhâl bildirilmesi gerekir.

Sigortacının seçimlik hakları: bir ay içinde fesih veya prim farkı

Sigortacı, ağırlaşmayı veya ağırlaşma ihtimalini öğrendiği tarihten itibaren bir ay içinde sözleşmeyi feshedebilir ya da prim farkı isteyebilir; istenen fark on gün içinde kabul edilmezse sözleşme feshedilmiş sayılır (TTK md. 1445/1). Değişikliklerin yapılmasından önceki duruma dönülmüşse fesih hakkı kullanılamaz, süresinde kullanılmayan fesih ve prim farkı isteme hakkı da düşer (md. 1445/2-3). Sigortacı, rizikonun gerçekleşmesinden önce beyan yükümlülüğünün kasıtlı ihlal edildiğini öğrenip bu yolla feshetse bile, değişikliğin meydana geldiği sigorta dönemine ait prime hak kazanır (md. 1445/6).

Fesih hakkının uygulanmadığı hâller: sigortacının kendi rizikosu ve insani görev

Kanun, sigortacıya bu fesih ve prim farkı hakkını her ağırlaşmada tanımaz. Ağırlaşmaya şu dört sebepten biri yol açmışsa md. 1445’in ilk üç fıkrası hiç uygulanmaz (md. 1445/4):

Kaynak: TTK md. 1445/4. Örneğin bir trafik kazasında yaralıyı hastaneye yetiştirmek için normalde izin verilmeyen bir güzergâhı kullanmak insani görev kapsamındadır; bu tür bir davranış sonucu ortaya çıkan riziko artışı, sigortacıya fesih veya prim farkı hakkı vermez.

Ağırlaşmayla bağlantılı hasarda oranlı ödeme: %75’lik örnek

Riziko gerçekleştikten sonra ağırlaşmanın ihmalle bildirilmediği anlaşılırsa, bu ihlal tazminata etki ettiği ölçüde kusurun derecesine göre tazminattan indirim yapılır. İhlal kasıtlıysa ve değişiklikle gerçekleşen riziko arasında bağlantı varsa sigortacı sözleşmeyi feshedebilir ve tazminat hiç ödenmez; bağlantı yoksa sigortacı, ödenen primle ödenmesi gereken prim arasındaki oranı esas alarak öder (TTK md. 1445/5).

Örnek: bir konut sigortalısı, bodrum katını depo olarak kiraya verdiğini bildirmemiştir. Bu kullanım için alınması gereken yıllık prim 4.800 TL iken, sigortalı hâlâ 3.600 TL ödemektedir (oran %75). Elektrik kontağından çıkan ve depodaki eşyayla ilgisi bulunmayan bir yangında 200.000 TL’lik hasar oluşursa, kasıtlı gizleme ile riziko arasında bağlantı olmadığından sigortacı 200.000 × 0,75 = 150.000 TL öder; depoda saklanan yanıcı maddeden çıkan bir yangında ise bağlantı kurulacağı için ödeme hiç yapılmaz. Sigortacının fesih bildirim süresi içinde bağlantılı bir riziko gerçekleşirse de aynı oranlı hesap uygulanır (md. 1445/7). Ağırlaşmayı zamanında zeyilnameyle bildirmek, bu oranlı kesintiyi baştan önler.