İlk riziko sigortası nedir?
İlk riziko sigortası, sigorta bedeline kadarki zararın eksik sigortadaki orantı kuralı uygulanmadan tam ödendiği sigortadır. Bedeli aşan kısım sigortalı üzerinde kalır; TTK md. 1462'deki orantı kuralı emredici olmadığından taraflar bunu kararlaştırabilir.
Orantı kuralının emredici olmaması: ilk riziko sigortasının dayanağı
TTK md. 1462, eksik sigortada kısmi hasarın, bedelin değere oranı kadar ödeneceğini düzenler. Bu kural “aksine sözleşme yoksa” uygulanır; yani emredici değildir, taraflar farklı bir düzenleme kararlaştırabilir. İlk riziko sigortası tam olarak bu imkânı kullanır: taraflar, sigorta bedeline kadarki zararın orantı uygulanmadan tam ödeneceğini kararlaştırır. Bedeli aşan kısım ise sigortalı üzerinde kalır.
Doktrinde bu yapı, zararın bedele kadarki bölümünü “ilk riziko”, bedeli aşan bölümünü “ikinci riziko” olarak ayırır: ilk riziko sigortacıya, ikinci riziko sigortalıya aittir.
İlk riziko sigortası ile standart eksik sigortanın karşılaştırması
Aynı değer ve bedel altında, iki yöntemin kısmi hasarda verdiği sonuç farklıdır:
| Kalem | Standart (orantılı) eksik sigorta | İlk riziko esaslı sigorta |
|---|---|---|
| Sigorta değeri (TL) | 2.000.000 | 2.000.000 |
| Sigorta bedeli (TL) | 1.200.000 | 1.200.000 |
| 300.000 TL’lik kısmi hasarda ödenen (TL) | 180.000 | 300.000 |
| 1.500.000 TL’lik hasarda ödenen (TL) | 900.000 | 1.200.000 |
Kaynak: TTK md. 1462; tutarlar varsayımsal örnektir.
300.000 TL’lik küçük bir hasarda ilk riziko esası sigortalıya tam ödeme sağlar. Ancak hasar 1.500.000 TL’ye çıktığında, bedeli aşan 300.000 TL’lik kısım (ikinci riziko) ilk riziko sigortasında da sigortalı üzerinde kalır; standart eksik sigortada ise aynı hasarda %60 oranla 900.000 TL ödenir.
İlk riziko sigortasının kullanıldığı branşlar
İlk riziko esası, menfaatin tamamının aynı anda zarar görmesi olası görülmeyen teminatlarda tercih edilir: işyeri hırsızlık teminatları, cam kırılması, elektronik cihaz ve makine kırılması sigortaları bunlar arasındadır. Bu teminatlarda gerçek değeri (örneğin bir mağazadaki tüm emtianın toplam değeri) baz almak yerine, olası en yüksek tek hasar tutarı bedel olarak seçilir; bu da genellikle daha düşük bir prime karşılık gelir.
İlk riziko sigortası, tam değer ve eksik sigortadan nasıl ayrılır?
Tam değer sigortasında bedel değere eşittir ve orantı sorunu hiç doğmaz. Standart eksik sigortada bedel değerin altındadır ve TTK md. 1462’deki orantı kuralı uygulanır. İlk riziko sigortasında ise bedel yine değerin altında kalabilir, ama taraflar orantı kuralını sözleşmeyle kaldırdığı için bedele kadarki zarar tam ödenir. Üç yapı da sonuçta sigorta bedelinin tazminatın üst sınırı olduğu ilkesini (TTK md. 1461) değiştirmez; fark, bedelin altındaki kısmi hasarların nasıl hesaplanacağındadır.
Sık sorulan sorular
İlk riziko sigortasında sigorta bedeli neden değerin altında tutulur?
Sigortalı, menfaatin tamamının tek seferde zarar görme ihtimalini düşük gördüğü hâllerde, olası en yüksek tek hasarı karşılayacak bir bedel seçerek daha düşük prim öder. Büyük bir depoda tek rafın yanması riski, deponun tamamının yanmasından daha olasıdır.
İlk riziko sigortası hukuken eksik sigorta sayılır mı?
Bedel değerin altında olduğu için teknik olarak eksik sigorta koşulu vardır, ama taraflar TTK md. 1462'deki orantı kuralını sözleşmeyle devre dışı bıraktığından sonuç farklıdır: bedele kadar zarar tam ödenir.
İlk riziko esası hangi poliçelerde görülür?
En çok hırsızlık, cam kırılması, elektronik cihaz ve makine kırılması gibi menfaatin tamamının aynı anda zarar görmesi beklenmeyen teminatlarda kullanılır.
İlk riziko sigortasında sigorta bedelini aşan hasar ne olur?
Bedeli aşan kısım (ikinci riziko) sigortalı üzerinde kalır; sigortacı yalnızca bedele kadar olan kısmı öder. Bu yüzden bedelin, olası en büyük tek hasarı karşılayacak düzeyde seçilmesi önemlidir.
İlgili terimler
- Eksik sigortaUnderinsurance
- Eksik sigorta, poliçedeki sigorta bedelinin sigortalı menfaatin gerçek değeri olan sigorta değerinden düşük olmasıdır.
- Tam değer sigortasıFull value insurance
- Tam değer sigortası, sigorta bedelinin sigortalı menfaatin gerçek değeri olan sigorta değerine tam olarak eşit olduğu sigortadır.
- Sigorta bedeliSum insured
- Sigorta bedeli, poliçeye yazılan ve sigortacının sorumluluğunun üst sınırını gösteren tutardır (TTK md.
- MuafiyetDeductible
- Muafiyet, hasarın poliçede kararlaştırılan tutar veya oran kadar kısmının sigortacı tarafından ödenmeyip sigortalıda kalmasıdır.