Bireysel emeklilik sistemi nedir?
Bireysel emeklilik sistemi (BES), katılımcının ödediği katkı paylarının emeklilik yatırım fonlarında değerlendirildiği, devlet katkısıyla desteklenen ve emeklilik hakkı için sisteme girişten itibaren 10 yıl geçmesi ile 56 yaş şartının birlikte arandığı gönüllü bir tasarruf sistemidir.
BES nasıl işler: katkı payı, fon ve emeklilik şirketi
Bireysel emeklilik sistemi (BES), 4632 sayılı Kanun’a dayanan gönüllü bir tasarruf sistemidir. Katılımcı, seçtiği bir emeklilik şirketiyle bireysel, gruba bağlı bireysel veya işveren grup emeklilik sözleşmesi kurar; ödediği katkı payları bu şirket aracılığıyla emeklilik yatırım fonlarında değerlendirilir. Katkı payı, planda yazılı asgari tutar veya üzeri olabilir; katılımcı ek katkı ödeyebilir veya ödemelere ara verebilir. Ödenen katkı paylarının belirli bir oranı, devlet katkısı olarak ayrıca hesaba eklenir; bu tutar Emeklilik Gözetim Merkezi tarafından hesaplanır. Fonların uyguladığı fon toplam gider kesintisi ise katılımcının elde ettiği getiriyi doğrudan etkiler.
BES’e girişte istihdam şekli veya vergi mükellefiyeti aranmaz; herkes bireysel olarak katılabilir. İşveren grup emeklilik sözleşmesinde şirketi ve planı işveren belirler; işverenin ödediği katkı paylarına devlet katkısı hesaplanmaz. Çalışanların işvereni aracılığıyla otomatik olarak dahil edildiği farklı bir uygulama olan otomatik katılım sistemi (OKS), BES’in zorunlu ayağıdır ve kendi kurallarına tabidir.
Emeklilik hakkı: 10 yıl ve 56 yaş şartı
BES’te emeklilik hakkı için iki şart birlikte aranır: sisteme ilk girişten itibaren en az 10 yıl geçmesi ve 56 yaşın doldurulması. Örneğin 40 yaşında sisteme giren bir katılımcı, 10 yılı 50 yaşında tamamlasa da emeklilik hakkını ancak 56 yaşında kazanır (varsayımsal örnek). Emeklilik hakkı doğduğunda katılımcı devlet katkısının tamamına hak kazanır ve birikimini üç yoldan biriyle alabilir: tek seferde toplu ödeme, belirli bir takvime bağlı programlı ödeme veya yıllık gelir sigortasıyla düzenli maaş. Gelir Vergisi Kanunu’nun 22/2. maddesine göre, emeklilik ödemesi en az 10 yıl süreli veya ömür boyu tek primli bir yıllık gelir sigortasına yatırılırsa, devlet katkısının getirisi dahil bu kısım gelir vergisinden istisnadır.
Sistemden ayrılma: hak ediş ve stopaj
Katılımcı istediği zaman sistemden ayrılabilir; ancak devlet katkısının ne kadarını alacağı sistemde kalınan süreye bağlıdır ve getiri üzerinden gelir vergisi stopajı kesilir.
| Sistemde kalınan süre | Devlet katkısı hak edişi | Stopaj oranı |
|---|---|---|
| 3 yıldan az | %0 | %15 |
| En az 3 yıl, 10 yıldan az | %15 – %35 | %15 |
| En az 10 yıl, emeklilik hakkı yok | %60 | %10 |
| Emeklilik, vefat veya maluliyet | %100 | %5 |
Kaynak: EGM hak ediş oranları; 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu md. 75.
Birikimin tamamını almadan kısmen ödeme de mümkündür: işveren grup sözleşmeleri dışında evlilik, konut alımı ve doğal afet hâllerinde birikimin en fazla %50’si kısmen çekilebilir. Şirket değiştirmek isteyen katılımcı, sözleşmenin ilk yürürlük tarihinden itibaren 2 yıl (aktarımla kurulan sözleşmede 1 yıl) sonra birikimini başka bir emeklilik şirketine aktarabilir; aktarılan birikim yeni bir devlet katkısı doğurmaz.
BES ile otomatik katılım ve hayat sigortası arasındaki fark
BES, katılımı gönüllü olması yönüyle zorunlu OKS’den ayrılır ve devlet katkısının hesaba nakden yansıması bakımından da OKS’den farklı işler. Hayat sigortasından farkı ise vergisel: BES katkı payları gelir vergisi matrahından indirilemezken, birikimli hayat sigortası primlerinin %50’si; kredi bağlı hayat sigortası gibi yalnızca vefat teminatlı poliçelerde primin tamamı indirilebilir. Sistemin tüm kuralları, güncel katılımcı ve fon verileriyle birlikte bireysel emeklilik (BES) rehberinde anlatılır; katılımcı sayısındaki artış gönüllü BES haberinde yer alır.
Sık sorulan sorular
BES'e kimler katılabilir?
İstihdam şekli ve vergi mükellefiyetinden bağımsız olarak herkes bireysel veya gruba bağlı bireysel sözleşmeyle katılabilir; devlet katkısı ise yalnızca Türk vatandaşları ve mavi kart sahipleri için hesaplanır.
BES'ten ne zaman emekli olunur?
Sisteme ilk girişten itibaren en az 10 yıl geçmesi ve 56 yaşın doldurulması birlikte aranır. Bu şartları sağlayan katılımcı, birikimini toplu, programlı ödeme veya yıllık gelir sigortası şeklinde alabilir.
BES katkı payları vergiden düşülür mü?
Hayır. Gelir İdaresi Başkanlığı'na göre BES katkı payları gelir vergisi matrahından indirilemez; buna karşılık birikimli hayat sigortası primlerinin %50'si indirilebilir.
BES'ten erken ayrılırsam ne olur?
Birikiminizi alabilirsiniz ama getiri üzerinden stopaj kesilir ve devlet katkısının yalnızca hak ettiğiniz kısmını alırsınız; 3 yıldan önce ayrılan katılımcı devlet katkısından hiç pay alamaz.
BES'te emeklilik şirketi değiştirilebilir mi?
Evet. Sözleşmenin ilk yürürlük tarihinden itibaren 2 yıl (aktarımla kurulan sözleşmede 1 yıl) geçtikten sonra birikim başka bir emeklilik şirketine aktarılabilir; aktarılan tutar yeni devlet katkısı doğurmaz.
İlgili terimler
- Devlet katkısıState contribution
- Devlet katkısı, bireysel emeklilik sistemine (BES) veya otomatik katılım sistemine (OKS) ödenen katkı paylarının, Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenen bir oranda katılımcının hesabına ayrıca eklenen tutardır; 2026'da oran %20, yıllık üst sınır 79.272 TL'dir.
- Otomatik katılım sistemiAutomatic enrollment system
- Otomatik katılım sistemi (OKS), 45 yaşını doldurmamış çalışanların işvereni aracılığıyla bir emeklilik planına otomatik olarak dahil edildiği, prime esas kazancın %3'ünün kesilerek emeklilik hesabına aktarıldığı zorunlu bireysel emeklilik türüdür.
- Fon toplam gider kesintisiTotal fund expense ratio
- Fon toplam gider kesintisi, bireysel emeklilik fonunun varlıklarından günlük olarak alınan ve fon grubuna göre yıllık %1,09 ile %2,28 arasında üst sınırı bulunan, katılımcının getirisini doğrudan azaltan kesinti türüdür.
- Cayma hakkıRight of withdrawal
- Cayma hakkı, sigorta ettirenin kanunda veya sözleşmede öngörülen hâllerde, gerekçe göstermeksizin ve genellikle kısmi ya da tam prim iadesiyle sözleşmeden dönebilmesidir; süresi ve koşulları sigorta türüne göre değişir.
- Hayat sigortasıLife insurance
- Hayat sigortası, sigortacının prim karşılığında sigortalının ölümü veya belirli bir süre sonunda hayatta olması hâlinde poliçede yazılı sigorta bedelini ödemeyi üstlendiği sözleşmedir; vefat ve yaşam olmak üzere iki temel teminatı vardır (TTK md.
- Kredi bağlantılı hayat sigortasıCredit-linked life insurance
- Kredi bağlantılı hayat sigortası, bir banka kredisiyle ilişkilendirilen ve kredi süresinde ölüm hâlinde kalan borcu kapatmaya yönelik hayat sigortasıdır.